የአእምሮ ጤና፡ የሕክምና ችግር ወይስ መንፈሳዊ ችግር?

በኢትዮጵያውያን እና በሰፊው በሀበሻ ማኅበረሰቦች ውስጥ፣ ስለ ድብርት፣ ጭንቀት ወይም ሌሎች የአእምሮ ጤና ችግሮች ሲነሳ ውይይቱ ብዙ ጊዜ ወደ ክርክር ይለወጣል። ይህ የሕክምና ችግር ሆኖ ዶክተር ማየት የሚያስፈልገው ነው? ወይስ በጸሎት፣ በጾም እና በንስሐ የሚፈታ መንፈሳዊ ትግል ነው? ቤተሰቦች በዚህ ላይ ሊለያዩ ይችላሉ፤ አብያተ ክርስቲያናትና መስጊዶችም የተለያዩ ትምህርቶችን ሊያስተምሩ ይችላሉ። በውጭ አገር ያደጉ ወጣቶችም ብዙ ጊዜ በምዕራባዊ የሕክምና ቋንቋ እና በቤታቸው በሰሙት መንፈሳዊ ማብራሪያ መካከል እንደተያዙ ሊሰማቸው ይችላል።

አንዱን ወገን ከመምረጥ ይልቅ፣ የሕክምናው እና የመንፈሳዊው አመለካከት እንዴት እንደተገነቡ፣ ለብዙ ኢትዮጵያውያን ለምን ትርጉም እንዳላቸው እና አብረው ሊሠሩ የሚችሉበትን መንገድ እንመለከታለን። ዓላማችን የማንንም እምነት ወይም ልምድ ማጣጣል ሳይሆን፣ ባህላዊና መንፈሳዊ እሴቶችን የሚያከብር፣ በማስረጃ የተደገፈ ግልጽ መረጃ በመስጠት ሰዎች ውጤታማ እርዳታ እንዲፈልጉ ማበረታታት ነው።

አፈ ታሪኩ፡ የአእምሮ ሕመም መንፈሳዊ ቀውስ ነው

በማኅበረሰባችን ውስጥ የተለመደ አንድ እምነት፣ የአእምሮ ጤና ችግሮች ሙሉ በሙሉ መንፈሳዊ ናቸው—ለምሳሌ በኃጢአት፣ በእርግማን፣ በአጋንንት ወይም “ደካማ እምነት” የሚመጡ ናቸው—የሚል ነው። ይህ አስተሳሰብ ብዙ ጊዜ እፍረትን፣ ግራ መጋባትን እና እርዳታ በመፈለግ ላይ መዘግየትን ያስከትላል። አንዳንድ ሰዎች “እብድ” ተብለው እንዳይፈረጁ በመፍራት ዶክተር ከማየት ሊቆጠቡ ይችላሉ። ሌሎች ደግሞ “እምነት የላችሁም” እንዳይባሉ መንፈሳዊ ድጋፍ ከመፈለግ ሊርቁ ይችላሉ። በኢትዮጵያና በኤርትራ ያሉ የተለያዩ ሃይማኖቶችን የሚከተሉ ሰዎችም እንደ ጾም ወይም ጸሎት ያሉ ተግባራትን ለአእምሮ ሕመም ምልክቶች እንደ ሕክምና ሊያቀርቡ ይችላሉ።

የሕክምና አመለካከት የአእምሮ ጤናን እንዴት ይመለከታል?

ከሕክምና አመለካከት፣ እንደ ድብርት፣ የጭንቀት ችግሮች፣ ባይፖላር ዲስኦርደር ወይም ስኪዞፈርኒያ ያሉ የአእምሮ ጤና ሕመሞች አእምሮንና የነርቭ ሥርዓትን የሚመለከቱ የጤና ችግሮች ናቸው። በዘር የሚተላለፉ ምክንያቶች፣ በአካባቢ ያሉ ሁኔታዎች እና አንዳንድ ጊዜ በልጅነት ወይም በሕይወት ውስጥ ያጋጠሙ አስቸጋሪ ልምዶች ተጽዕኖ ሊያሳድሩባቸው ይችላሉ። እነዚህ የግል ውድቀት ወይም የመንፈሳዊ ዝቅተኛነት ምልክቶች አይደሉም።

ዘመናዊ ምርምር ለረጅም ጊዜ የሚቆይ ጭንቀት፣ አሰቃቂ ልምድ፣ የእንቅልፍ ችግር፣ የአደንዛዥ ነገር አጠቃቀም እና የሆርሞን ለውጦች ሁሉ አእምሮ የሚሠራበትን መንገድ ሊነኩ እንደሚችሉ ያሳያል። በሀበሻ ማኅበረሰብ አውድ ውስጥ ደግሞ እንደ ወደ ሌላ አገር መሰደድ፣ በሚኖሩበት አገር የሚያጋጥም ዘረኝነት፣ በአገር ቤት ያሉ ቤተሰቦችን በገንዘብ የመደገፍ ጫና እና በትውልዶች መካከል የሚፈጠር ግጭት ይህንን ጫና ሊያባብሱ ይችላሉ። እነዚህ ሁኔታዎች የአእምሮ ኬሚካሎች (ኒውሮትራንስሚተሮች) አሠራርን በመቀየር ስሜትን፣ ኃይልን እና አስተሳሰብን ሊነኩ ይችላሉ።

ከዚህ አመለካከት፣ የአእምሮ ጤና ሕመሞች እንደ ሌሎች የሕክምና ችግሮች ይታከማሉ፤ በጥንቃቄ ግምገማ፣ በማስረጃ የተደገፈ ሕክምና እና አስፈላጊ ሲሆን መድኃኒት ይጠቀማሉ። የደም ግፊትን ወይም የስኳር በሽታን ያለ እፍረት እንደምንታከም፣ ድብርትን ወይም የድንጋጤ ጥቃትንም በተመሳሳይ ርኅራኄና በቁም ነገር ልንመለከተው እንችላለን።

የሕክምና አመለካከት በሀበሻ ማኅበረሰቦች ውስጥ ለምን አስፈላጊ ነው?

በብዙ የኢትዮጵያ ቤተሰቦች ውስጥ የአካል ምልክቶች በቁም ነገር ይወሰዳሉ፤ ነገር ግን የስሜትና የአእምሮ ምልክቶች ሊቀነሱ ይችላሉ። አንድ ሰው የደረት ሕመም ካለበት በፍጥነት ሆስፒታል ይወሰዳል፤ ነገር ግን “ባዶነት እና ተስፋ መቁረጥ ይሰማኛል” የሚል ሰው “ጠንካራ ሁን” ወይም “የበለጠ ጸልይ” ሊባል ይችላል። የሕክምና አመለካከት የስሜትና የአእምሮ ምልክቶች እንደ አካላዊ ምልክቶች ሁሉ ከባድ ሊሆኑ እንደሚችሉ እንድንገነዘብ ያግዘናል፤ በተለይም ራስን መጉዳት ወይም ከዚያ የበለጠ ከባድ ነገር እንዲፈጸም ሲያደርጉ።

የአእምሮ ሕመምን እንደ የጤና ችግር መገንዘብ፦

ችግሩን እንደ የጤና ሁኔታ እንጂ እንደ የግል ጉድለት ባለመመልከት እፍረትን ይቀንሳል።
ከአእምሮ ጤና ባለሙያዎች ቀደም ብሎ እርዳታ እንዲፈለግ ያበረታታል።
በምርምር የተደገፉ ውጤታማ ሕክምናዎችን—እንደ ሳይኮቴራፒ፣ መድኃኒት እና የአኗኗር ለውጦች—ለማግኘት ያስችላል።
“የበለጠ መሞከር” ወይም “ብቻ አመስጋኝ ሁን” ሕክምና እንዳልሆነ ቤተሰቦች እንዲረዱ ያግዛል።

ሆኖም፣ ለእምነትና ለመንፈሳዊ ልምድ በጥልቅ ለተመሠረተ ሰው ሙሉ በሙሉ የሕክምና አቀራረብ በቂ እንዳልሆነ ሊሰማው ይችላል። እዚህ ላይ መንፈሳዊው አመለካከት ይገባል።

የመንፈሳዊ አመለካከት የአእምሮ ጤናን እንዴት ይመለከታል?

ለብዙ ኢትዮጵያውያን የአእምሮና የስሜት ትግሎች በመንፈሳዊ እይታ ይተረጎማሉ። በኦርቶዶክስ፣ በፕሮቴስታንት፣ በካቶሊክ እና በሙስሊም ማኅበረሰቦች ውስጥ እንደ ኃጢአት፣ ንስሐ፣ የአጋንንት ጭቆና፣ እርግማን ወይም መንፈሳዊ ጦርነት ያሉ ጽንሰ ሐሳቦች በባህሪ ወይም በስሜት የሚታዩ ለውጦችን ለማብራራት ሊጠቀሙባቸው ይችላሉ። እንደ ጸሎት፣ ጾም፣ ንስሐ/ኑዛዜ፣ ቅዱሳት መጻሕፍትን ማንበብ ወይም ቅዱሳን ቦታዎችን መጎብኘት ያሉ ተግባራት የፈውስ ዋና አካል ተደርገው ይታያሉ።

ይህ መንፈሳዊ ቋንቋ በቀላሉ “ድንቁርና” ወይም “ኋላቀር አስተሳሰብ” ተብሎ ሊታለፍ አይገባም። ሕይወት ከእግዚአብሔር ጋር እንደ ግንኙነት በሚታይበት ዓለም እይታ ላይ የተመሠረተ ነው፤ መከራም ብዙ ጊዜ ከዚህ ግንኙነት ጋር የተያያዘ እንደሆነ ይታሰባል። ለብዙ ሰዎች መንፈሳዊ ልምዶች በሕመም ጊዜ እውነተኛ መጽናኛ፣ ማኅበረሰብ እና ትርጉም ይሰጣሉ።

የመንፈሳዊ አመለካከት ለምን አስፈላጊ ነው?

በጤናማ መንገድ ሲቀርብ፣ መንፈሳዊ አመለካከት፦

ለመከራ ትርጉም በመስጠት የብቸኝነትንና የተስፋ መቁረጥን ስሜት ሊቀንስ ይችላል።
በጸሎት ቡድኖች፣ በታመሙ ሰዎችን በመጠየቅ እና ተግባራዊ እርዳታ በመስጠት የማኅበረሰብ ድጋፍን ያበረታታል።
ከአልኮል ወይም ከአደንዛዥ እፅ መራቅ፣ ምስጋናን ማዳበር እና ይቅርታን መለማመድ ያሉ ጤናማ ልምዶችን ያበረታታል።
የባህሪ ለውጦች ግንኙነቶችን በሚነኩበት ጊዜ ለሞራልና ለሥነ-ምግባር ማሰላሰል መሠረት ይሰጣል።

ብዙ ሀበሻዎች በጣም በከበዳቸው የሕይወት ጊዜያት እምነታቸው እንዳገዛቸው ይናገራሉ፤ በተመሳሳይ ጊዜ የሕክምና እርዳታም እያገኙ ቢሆን እንኳ። ለእነዚህ ሰዎች መንፈሳዊውን ጎን ችላ ማለት የራሳቸውን ዋና የማንነት ክፍል ችላ እንደማለት ነው።

ችግሩ የሚመጣው መንፈሳዊ ማብራሪያዎች እፍረትን ሲያበዙ፣ ሰውየውን ሲወቅሱ ወይም የሕክምና እርዳታ እንዳያገኝ ሲያደርጉ ነው። ለምሳሌ፣ ከባድ ድብርት ያለበት ሰው ችግሩ ሙሉ በሙሉ በእምነት እጦት የተነሳ እንደሆነ ከተነገረው፣ ወይም መድኃኒት መውሰድ በእግዚአብሔር እንደማይታመን ከተነገረው፣ ሕመሙ ረዘም ላለ ጊዜ ሊቆይ እና የበለጠ ሊባባስ ይችላል።

አፈ ታሪኩ ለምን ይቀጥላል? ባህላዊና ታሪካዊ ምክንያቶች

በኢትዮጵያም ሆነ በዲያስፖራ ውስጥ “ወይ ሕክምና ወይ መንፈሳዊ” የሚለውን አስተሳሰብ እንዲቀጥል የሚያደርጉ ብዙ ነገሮች አሉ፦

የአእምሮ ጤና እርዳታ አገልግሎት ውስንነት፦ በብዙ የኢትዮጵያ አካባቢዎች በጣም ጥቂት የአእምሮ ሐኪሞችና ሳይኮሎጂስቶች አሉ። መንፈሳዊ መሪዎች ግን በቀላሉ ሊገኙ ስለሚችሉ ሰዎች ለተለያዩ ችግሮች ወደ እነሱ መሄዳቸው ተፈጥሯዊ ነው።
እፍረትና ፍርሃት፦ “የአእምሮ ሕመምተኛ” ተብሎ መጠራት በጋብቻ ዕድል፣ በማኅበራዊ ደረጃ እና ማኅበረሰቡ ሰውየውን በሚያይበት መንገድ ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል ተብሎ ሊፈራ ይችላል። መንፈሳዊ ቋንቋ ከሳይካትሪ ምልክቶች ይልቅ የተሻለ እና ደህንነት የሚሰጥ ሊመስል ይችላል።
የቅኝ ግዛትና የታሪክ አለመተማመን፦ በዲያስፖራ ውስጥ አንዳንድ ሰዎች ምዕራባዊ የሳይካትሪ ሕክምናን ከባህል መጥፋት ጋር ሊያያዙት ወይም እሴቶቻቸው እንደሚተዉ ሊፈሩ ይችላሉ።

እነዚህን ሁኔታዎች መረዳት የቤተሰብ አባላት በመንፈሳዊ ወይም በሕክምና መፍትሔ ላይ ብቻ ሲጸኑ በፍርድ ሳይሆን በርኅራኄ ምላሽ እንድንሰጥ ይረዳናል።

የሕክምናና የመንፈሳዊ አመለካከቶች የሚገናኙበት ቦታ

የሕክምናና የመንፈሳዊ አመለካከቶችን እንደ ጠላቶች ከማየት ይልቅ፣ በአንድ የመሣሪያ ሳጥን ውስጥ ያሉ የተለያዩ መሣሪያዎች እንደሆኑ ልናያቸው እንችላለን። ብዙ ኢትዮጵያውያንና የሀበሻ ዲያስፖራ አባላት ይህንን አስቀድመው ይኖሩታል፤ ዶክተር ያያሉ፣ መድኃኒት ይወስዳሉ፣ ቴራፒ ያደርጋሉ፤ በተመሳሳይ ጊዜ ይጾማሉ፣ ይጸልያሉ እና ከካህናቸው፣ ከፓስተራቸው፣ ከኢማማቸው ወይም ከሽማግሌያቸው ምክር ይፈልጋሉ።

የሁለቱ አመለካከቶች ተጨማሪ ጥንካሬዎች

የሕክምና እርዳታ እንደ የአእምሮ ኬሚስትሪ፣ የአሰቃቂ ልምድ ምላሾች እና ጤናማ ያልሆኑ የአስተሳሰብ ቅጦች ያሉ የአእምሮ ጤና ባዮሎጂያዊና ስነ-ልቦናዊ ገጽታዎችን ሊያስተናግድ ይችላል። መንፈሳዊ እርዳታ ደግሞ ስለ ትርጉም፣ ጥፋተኝነት፣ ይቅርታ እና ተስፋ ያሉ ጥያቄዎችን ሊያስተናግድ ይችላል። ሁለቱ አብረው ሲሠሩ እያንዳንዱ ብቻውን ከሚሰጠው የበለጠ ሙሉ የሆነ የፈውስ አቀራረብ ሊሰጡ ይችላሉ።

ለምሳሌ፦

ከጦርነት ወይም ከስደት በኋላ የድኅረ-አሰቃቂ ጭንቀት ያለበት ሰው አሰቃቂ ልምድን የሚመለከት ሳይኮቴራፒ ሊጠቅመው ይችላል፤ በተመሳሳይም ሐዘኑን ለመቀበልና ትርጉም ለማግኘት የሚረዱ መንፈሳዊ ልምዶችን ሊጠቀም ይችላል።
ባይፖላር ዲስኦርደር ያለበት ሰው ስሜቱን ለመቆጣጠር የረጅም ጊዜ መድኃኒት ሊያስፈልገው ይችላል፤ በተመሳሳይ ጊዜ መንፈሳዊ ማኅበረሰቡ ግንኙነቶቹን እንዲያስተዳድርና የዕለት ተዕለት ሥርዓቱን እንዲጠብቅ ሊረዳው ይችላል።
በዲያስፖራ ውስጥ ከጭንቀት ጋር የሚታገል ወጣት በኮግኒቲቭ-ቢሄቪየራል ቴራፒ እፎይታ ሊያገኝ ይችላል፤ በተመሳሳይ ጊዜ ብቻውን እንዳልሆነ የሚያስታውሱትን መዝሙራት፣ ዜማ ወይም የቁርአን ንባብ በመጠቀም ከእምነቱ ጥንካሬ ሊያገኝ ይችላል።

በባለሙያዎችና በመንፈሳዊ መሪዎች መካከል ጤናማ ትብብር

ተስማሚው ሁኔታ ውድድር ሳይሆን አጋርነት ነው። በተግባር ይህ ማለት፦

ዶክተሮችና ቴራፒስቶች ስለ ታካሚው እምነት መጠየቅ እና ጠቃሚ ሲሆን መንፈሳዊ ልምዶቹን ማክበር።
ካህናት፣ ፓስተሮች፣ ሸኽዎች እና ሽማግሌዎች ከባድ የአእምሮ ሕመም ምልክቶችን ማወቅ እና ሰዎች የአእምሮ ጤና ባለሙያ እንዲያዩ ማበረታታት።
ቤተሰቦች ሰውየው ከሁለቱ አንዱን ብቻ እንዲመርጥ ሳያስገድዱ፣ የሕክምና ሕክምናንም ሆነ መንፈሳዊ እርዳታን መደገፍ።

እያንዳንዱ ወገን የራሱን ወሰን ሲረዳ—ዶክተሮች እግዚአብሔርን አይተኩም፣ መንፈሳዊ መሪዎችም የሳይካትሪ ሐኪሞች አይደሉም—ለሰውየው ደኅንነት በጋራ መሥራት ይቀላል።

ለግለሰቦችና ለቤተሰቦች ተግባራዊ ምክር

እርስዎ ወይም የሚወዱት ሰው ከአእምሮ ጤና ችግር ጋር እየታገለ ከሆነ፣ የሕክምናውንና የመንፈሳዊውን እውነታ በሁለቱም የሚያከብሩ እነዚህን ተግባራዊ እርምጃዎች ይውሰዱ፦

ምልክቶችን በቁም ነገር ይውሰዱ። ለረጅም ጊዜ የሚቆይ ሐዘን፣ በፊት ይደሰቱባቸው በነበሩ ነገሮች ላይ ፍላጎት ማጣት፣ ከባድ ጭንቀት፣ ድምፆችን መስማት ወይም ራስን ለመጉዳት ሐሳብ መኖር እንደ የደረት ሕመም ወይም የመተንፈስ ችግር ሁሉ የሕክምና ማስጠንቀቂያ ምልክቶች ናቸው። ችላ አትበሏቸው።
የባለሙያ ግምገማ ያግኙ። የሳይካትሪ ሐኪም ወይም ሳይኮሎጂስት ካልተገኘ፣ በመጀመሪያ የመጀመሪያ ደረጃ ሐኪም ያነጋግሩ። አስፈላጊ ከሆነ ሪፈራል ይጠይቁ።
የሚያምኑትን መንፈሳዊ ድጋፍ ያካትቱ። ካህንዎን፣ ፓስተርዎን፣ ኢማምዎን ወይም መንፈሳዊ ሽማግሌዎን የሚያልፉበትን ነገር ይንገሯቸው። እንዲጸልዩላችሁና እንዲደግፏችሁ ይጠይቁ፤ ነገር ግን የሕክምና እርዳታዎን እንዲተኩ አትፍቀዱ።
የወቀሳ ቃላትን ያስወግዱ። “ብቻ የበለጠ እምነት ያስፈልግሃል” ወይም “አንተ እብድ ነህ” ያሉ ንግግሮች ጎጂ ናቸው። በምትኩ፣ “ብቻህን አይደለህም። አብረን እርዳታ እንፈልግ” ማለት ይቻላል።
የሕክምና ዕቅድን ያክብሩ። መድኃኒት ወይም ቴራፒ ከታዘዘ፣ የተሰጠውን ዕቅድ ይከተሉ። ማንኛውም ስጋት ካለዎት ራስዎ መድኃኒቱን ከማቆም ወይም አንድ ሰው “መንፈሳዊ አይደለም” ስላለ ብቻ ከመተው ይልቅ ከሐኪምዎ ጋር በግልጽ ይወያዩ።
ጤናማ ልምዶችን ያዳብሩ። በቂ እንቅልፍ፣ ተመጣጣኝ አመጋገብ፣ የአካል እንቅስቃሴ፣ ከሌሎች ጋር ጤናማ ግንኙነት እና ከአልኮል ወይም ከጫት አላግባብ አጠቃቀም መራቅ ሁለቱንም የአእምሮና የመንፈስ ጤና ይደግፋሉ።

መደምደሚያ፡ አንዱን ሳይሆን ሁለቱንም መምረጥ

የአእምሮ ጤና ችግር ብቻ የሕክምና ጉዳይ ወይም ብቻ መንፈሳዊ ችግር አይደለም። አእምሮን፣ አካልን፣ ግንኙነቶችን፣ ባህልን እና እምነትን የሚነካ የሰው ልጅ እውነታ ነው። በመንፈሳዊ ሕይወት ዋና ስፍራ ባለው እና የሕክምና አገልግሎቶች ውስን ወይም በስህተት ሊታዩ በሚችሉበት በኢትዮጵያና በሀበሻ ማኅበረሰቦች ውስጥ፣ አንዱን ማብራሪያ ብቻ መምረጥ እንዳለብን ከሚነግረን አፈ ታሪክ መራቅ በተለይ አስፈላጊ ነው።

በእግዚአብሔር ሙሉ በሙሉ ማመን እና በተመሳሳይ ጊዜ መድኃኒትዎን መውሰድ ይችላሉ። መጾምና መጸለይ እንዲሁም ቴራፒ መከታተል ይችላሉ። ቅዱስ ውሃ ወይም የሃይማኖት ምክር ማግኘት እና በተመሳሳይ ጊዜ ራስዎን ለመጉዳት ሐሳብ ካለዎት የአስቸኳይ ሕክምና እርዳታ መፈለግ ይችላሉ። እነዚህ ተቃርኖዎች አይደሉም፤ ይልቁንም እግዚአብሔር የሰጠንን ሕይወትና ጤና የምናከብርባቸው ተጨማሪ መንገዶች ናቸው።

ዛሬ እየታገሉ ከሆነ፣ እርዳታ ይጠይቁ—ከጤና ባለሙያ፣ ከሚያምኑት መንፈሳዊ መሪ እና ከሚቀርብዎት ሰው ጋር ይነጋገሩ። ከሕክምናም ሆነ ከመንፈሳዊ ምንጮች እርዳታ መፈለግ የድክመት ምልክት አይደለም፤ ወደ ፈውስ ለመሄድ የሚወሰድ ጥበበኛና ደፋር እርምጃ ነው።